درسنامه آموزشی دین و زندگی (1) کلاس دهم انسانی

جلسه اول

حتمی‌بودن مرگ انسان

مرگ، حقیقتی انکارناپذیر در زندگی تمامی انسان‌هاست. همه خواهند مرد و هیچ راه گریزی از آن نیست. از آنجا که انسان‌ها میل به جاودانگی دارند در مواجهه اولیه با مفهوم مرگ از آن گریزانند و نوعی ترس در دل آنها پدیدار می‌شود، اما آن دسته از انسان‌ها که با حقیقت مرگ آشنا می‌شوند و نگرشی درست به آن پیدا می‌کنند، این ترس از دل آنها خارج می‌شود. بر این اساس لازم است با اندیشه‌های گوناگون در باب مرگ آشنا شویم و ببینیم چه نگاهی نسبت به مرگ و زندگی پس از آن درست است.

اندیشه‌های گوناگون در باب زندگی پس از مرگ

در خصوص اینکه پس از مرگ چه اتفاقی برای انسان رخ می‌دهد با سه اندیشه متفاوت روبه‌رو هستیم:

1- نیست انگاران: مرگ نیستی و نابودی انسان است.
2- تناسخ انگاران: مرگ بازگشت مجدد به زندگی در همین دنیا است.
3- معاد باوران: مرگ یکی از مراحل معاد و بازگشت به سوی خداست.

در ادامه هر یک از این سه اندیشه را مورد بررسی قرار می‌دهیم:

نیست‌انگاران: نابود شدن انسان پس از مرگ

در درس پیشین فهمیدیم که انسان حقیقتی مرکب از روح و تن است، روح اشاره به بُعد فرامادی انسان و تن اشاره به بُعد مادی انسان دارد. روح حقیقتی است که با فرارسیدن مرگ به حیات خویش ادامه می‌دهد و تن حقیقتی است که با فرارسیدن مرگ متلاشی و نابودی‌اش آغاز می‌گردد؛ بنابراین کسانی که انسان را در همین بدن مادی خلاصه نموده و حقیقت عظیمیبه نام روح را انکار می‌نمایند، نمی‌توانند مرگ انسان را چیزی جز نیستی و از بین رفتن او در نظر بگیرند؛ از نظر آنها مرگ پایان انسان است. این اندیشه حداقل دو پیامد منفی برای پیروانش در همین زندگی به همراه دارد:

1- رنج درونی و ناامیدی

معتقدان نیستی انسان پس از مرگ، همواره گرفتار ناامیدی و رنجی درونی هستند؛ چرا که آنان مانند هر انسانی میل به جاودانگی دارند اما این اعتقادشان، میل جاودانگی آنها را سرکوب می‌نماید. برخی از این افراد برای فرار از این رنج درونی به لذت‌گرایی نادرست روی می‌آورند و برخی دیگر، عمر خویش را با نگرانی و اضطراب نسبت به بیماری، پیری و مرگ طی می‌نمایند.

2- بی‌معنایی

هرگاه انسانی که میل به جاودانگی دارد، پایان زندگی خویش را نیستی و نابودی بداند، زندگی برایش بی‌معنا می‌گردد، ارزش‌های اخلاقی برایش شکننده می‌شود، فداکاری‌ها، ایثارگری‌ها و صبر بر رنج‌ها بی‌پاداش جلوه می‌کند. پوچ انگاری، خودکشی و رفتارهای ناهنجار افراطی نسبت به خود و دیگران از سایر پیامدهای بی‌معنایی زندگی است.

جلسه دوم

تناسخ انگاران: بازگشت به زندگی دنیایی پس از مرگ

این نظریه که برآمده از آیین هندو می‌باشد بر این باور است که انسان پس از هر بار مردن، به بدنی جدید در همین دنیا باز می‌گردد و بارها زندگی تازه‌ای را در همین دنیا تجربه می‌کند. این اندیشه مورد تایید هیچ یک از ادیان وحیانی نیست و تنها در برخی از مکاتب هندی یافت می‌شود. با بررسی دقیق‌تر متن‌های اولیه این مکاتب هم می‌یابیم که این اندیشه امری است که بعدها به آن اضافه شده است و ریشه اصیلی ندارد و معتقدان به این نظریه هیچ استدلال عقلی برای آن اقامه نکرده‌اند.

اعتقاد به تناسخ عمدتاً توجیه‌گر اختلاف طبقاتی بین ثروتمندان و فقیران جامعه شده است. بر طبق این نظریه اگر کسی اکنون از زندگی دنیایی خوبی بهره‌مند است، به سبب آن است که در زندگی پیشین آدم خوبی بوده است و اگر کسی اکنون فقیر است به سبب آن است که در زندگی پیشین آدم بدی بوده است و راه‌حل ثروتمند شدن آن است که تلاشی برای رفع تبعیض و بهبود وضعیت خود نکند و به همین زندگی فقیرانه راضی باشد و کارهای خوبی انجام دهد تا در زندگی بعدی‌اش در این دنیا جزء ثروتمندان گردد. در چنین جامعه‌ای، برای برپایی عدالت، تلاشی نمی‌شود و چنین جامعه‌ای آماده پذیرش استعمار و استثمار است.

معادباوران: مرگ، یکی از مراحل معاد و بازگشت به سوی خدا

پیامبران الهی و پیروان آنان مرگ را پایان بخش دفتر زندگی نمی‌پندارند؛ بلکه آن را غروبی برای جسم و تن انسان و طلوعی درخشان‌تر برای روح انسان می‌دانند، یا پلی به حساب می‌آورند که آدمی را از یک مرحله هستی (دنیا) به هستی بالاتر (آخرت) منتقل می‌کند. در این دیدگاه، دنیا تنها بخش کوچکی از زندگی انسان است و زندگی واقعی و ابدی پس از دنیا آغاز می‌شود.

رسول خدا در این باره می‌فرماید:

برای نابودی و فنا خلق نشده‌اید، بلکه برای بقا آفریده شده‌اید و با مرگ تنها از جهانی به جهان دیگر منتقل می‌شوید.

در این دیدگاه، زندگی دنیوی همچون خوابی کوتاه و گذرا بوده است و زندگی حقیقی در جهان دیگر آغاز می‌شود. آن گونه که پیامبر می‌فرماید:

النَّاسُ نِیَامٌ فَإِذَا مَاتُوا انْتَبَهُوا
مردم [در این دنیا] در خوابند، هنگامی‌که بمیرند، بیدار می‌شوند.

باور به حیات پس از مرگ آثار و پیامدهای گوناگونی در زندگی انسان پدید می‌آورد که به سه اثر آن اشاره می‌نماییم:

1- معنابخشی به زندگی

شخصی که می‌داند قرار است چند روزی در مسافرخانه دنیا زیست کند و این مسافرخانه محل زندگی دائمی او نیست و به زودی به منزلش بازخواهد گشت، معنای زندگی برایش متفاوت از کسی است که مسافرخانه را محل زندگی اصلی خود می‌داند که پس از آن زندگی دیگر وجود ندارد. فرد اول می‌داند که از مسافرخانه چه می‌خواهد و چه اندوخته و چه توشه‌ای را بایست برای خود فراهم نماید و فرد دوم از آنجا که معتقد است که خروج از مسافرخانه پایان اوست، زندگی در مسافرخانه برایش یا پر از اضطراب خواهد بود یا پر از غفلت و لاابالی‌گری!

اعتقاد به معاد و زندگی پس ازمرگ، بیرون آمدن زندگی از بن‌بست است چرا که انسان در پیش روی خویش پنجره جاودانگی را باز می‌بیند؛ انسان، پس از رسیدن به این اعتقاد می‌داند که هیچ یک از کارهای نیک وی عبث و باطل نبوده و بی‌پاداش نمی‌ماند. هر خدمتی را که به محرومی می‌کند، هر غمگینی را که شاد می‌سازد و هر باری راکه از دوش انسانی برمی‌دارد، در پیشگاه خداوند دارای اجر و مزد است. حتی اگر در کاری موفق نشود و یا در برابر کارهایش تقدیر و تشکری از سوی دیگران صورت نگیرد، ناامید و دلسرد نمی‌شود، زیرا می‌داند که خداوند او و تلاش‌هایش را می‌بیند و نیز اطمینان دارد که اگر در این مسیر ظلمی به او بشود و نتواند داد خود را از ظالمان بستاند، قطعاً در آخرت خداوند حق او را از ظالمان خواهد گرفت.

2- ارزشمندی زندگی

وقتی که دانستیم که زندگی دنیایی تنها فرصت پیش روی ما برای ساختن زندگی ابدی ماست و این زندگی تکرارپذیر نیست، این فرصت را بهتر از هر زمانی قدر می‌دانیم. این ارزشمندی زمانی درک می‌شود که به دو ویژگی این دنیا توجه داشته باشیم:

الف) نوع زندگی این دنیا در کیفیت زندگی پس از مرگ تأثیر جدی دارد؛ این ویژگی توسط نیست‌انگاران نادیده گرفته می‌شود.
ب) زندگی این دنیا تکرار ناپذیر است؛ این ویژگی توسط تناسخ‌انگاران نادیده گرفته می‌شود.

3- ضمانت اجرایی اخلاق و مسئولیت در برابر عمل

یکی از مهم‌ترین ضمانت‌های اجرایی در بایدها و نبایدهای اخلاقی، پیامدهای اخروی اعمال است؛ اگر بهشت و جهنمی در کار نباشد انسان‌ها ضرورتاً بایدها و نبایدها را رعایت نمی‌کنند و در بسیاری از موارد که ضمانت‌های قانونی و قضائی چون نیروی انتظامی و دادگاه وجود نداشته باشد یا آنکه فرد بتواند آنها را نادیده بگیرد از رعایت بایدها و نبایدها کاسته می‌شود. به همین دلیل است که با اعتقاد به معاد که سبب افزایش تقوا و خویشتن‌داری می‌شود، میزان جرم و جنایت کاهش می‌یابد.

4- نهراسیدن از مرگ

اثر دیگر اعتقاد به آخرت نهراسیدن از مرگ است. آنان که واقعاً به آخرت ایمان دارند و از صمیم قلب به آن معتقدند، ترسی از مرگ ندارند و از این‌رو، همواره آماده فداکاری در راه خدا هستند. خداپرستان حقیقی گرچه در دنیا زندگی می‌کنند و زیبا هم زندگی می‌کنند؛ اما به آن دل نمی‌سپرند. آنان معتقدند که مرگ برای کسانی ناگوار و هولناک است که زندگی را محدود به دنیا می‌بینند یا با کوله باری از گناه از دنیا می‌روند. خداپرستان و معتقدان به آخرت، در عین حال که از آخرت نمی‌ترسند، از خداوند عمر طولانی طلب می‌کنند تا بتوانند در این جهان با تلاش در راه خدا و خدمت به انسان‌ها، زمینه رشد خود را فراهم آورند و با اندوخته‌ای کامل‌تر به ملاقات خدا بروند و به درجات برتر بهشت نائل شوند.

از طرف دیگر، همین عامل سبب می‌شود که دفاع از حق مظلوم و فداکاری در راه خدا برای آنان آسان‌تر شود و شجاعتشان به مرحله عالی برسد و آنگاه که حیات این دنیا چیزی جز ننگ و ذلت نباشد و فداکاری در راه خدا ضرورت پیدا کند، آنان به استقبال شهادت بروند و با شهادت خود، راه آزادی انسان‌ها را هموار کنند؛ از این‌رو، آنگاه که امام حسین در دو راهی ذلت و شهادت قرار گرفت، شهادت را برگزید و فرمود:

من مرگ را جز سعادت و زندگی با ظالمان را جز ننگ و خواری نمی‌بینم.

و خطاب به یاران خود نیز فرمود:

مرگ چیزی نیست مگر پلی که شما را از ساحل سختی‌ها به ساحل سعادت و کرامت و بهشت‌های پهناور و نعمت‌های جاوید عبور می‌دهد. پس کدامیک از شما بدش می‌آید که از زندان این دنیا به قصر زیبای آخرت منتقل شود؟

احکام:

- طبق آیه 180 سوره بقره وصیت نمودن برای مسلمان امری واجب است.
- بر طبق این آیه وصیت کننده می‌بایست به نیکی وصیت نماید و از وصیت‌های ناروا و اختلاف‌افکن دوری نماید.
- هر فرد مسلمان حق دارد نسبت به یک سوم اموال خویش پس از مرگش، اظهار نظر نموده و وصیت نماید.
- بر وارثان واجب است که وصیت فرد در گذشته را تا یک سوم اموالش انجام دهند. البته بدهی‌های فرد در گذشته، شامل قانون یکسوم نمی‌شود، یعنی ابتدا باید تمام بدهی‌های فرد پرداخت شود و بعد از آن، بقیه اموال بین وارثان تقسیم شود.